Udayagiri Buddhist Complexउदयगिरि बौद्ध परिसरଉଦୟଗିରି ବୌଦ୍ଧ ପରିସର

Deity and worship

The deity

The Buddha and Bodhisattvas such as Avalokiteshvara and Tara, in sculpture.

Puja tradition

No regular worship; Buddhist visitors offer prayers.

Offerings and prasadam

Flowers, lamps and incense offered by Buddhist pilgrims.

Devotees pray here for

Merit and peace of mind. This is what devotees believe, not a promise.

Plan your visit

Dress and entry

It is a protected archaeological site; follow the site rules and do not climb on the remains.

How to reach

Udayagiri is about 95 km from Bhubaneswar and about 10 km from Lalitgiri. Cuttack and Jajpur Keonjhar Road are the nearest railway stations; Bhubaneswar airport is about 95 km away.

Best time to visit

October to March.

Crowds

Weekends and winter holidays; the site is usually quiet.

Timings change with seasons and festivals, so confirm before you travel.

HistoryDocumented history

Udayagiri lies on the slopes of the Assia hills near the Birupa river, close to Lalitgiri and Ratnagiri. It is the largest Buddhist site in Odisha. Sealings found in the excavations name two monasteries, Madhavapura Mahavihara and Simhaprastha Mahavihara, and the site appears to have been active from about the 7th to the 12th century, much of it under the Bhauma-Kara kings, who patronised Buddhism.

Excavations by the Archaeological Survey of India from 1985 and again from 1997 uncovered two large brick monasteries, a stupa with Buddha images in niches on its four sides, shrines and many sculptures. An old stone stepped well with inscriptions lies on the hillside. The site was once identified with the Pushpagiri monastery described by the Chinese pilgrim Xuanzang, but later work places Pushpagiri elsewhere.

ArchitectureDocumented history

The complex has two main monasteries, each a square of cells around a courtyard with a shrine facing the entrance, built in brick with stone door frames. A brick stupa has four seated Buddha images in niches facing the four directions. Rock-cut sculptures are found on the hillside.

The stepped well, cut in khondalite stone, is reached by a flight of steps and carries short inscriptions; it once served as the water source of the establishment.

PhilosophyInterpretation

A great monastery on a hillside, with its own well and shrines, was a whole world given to study and meditation.

Meaning todayInterpretation

Udayagiri is part of Odisha's Buddhist circuit with Lalitgiri and Ratnagiri, and of the group on UNESCO's tentative list.

देवता और पूजा

देवता

मूर्तियों में बुद्ध और अवलोकितेश्वर तथा तारा जैसे बोधिसत्व।

पूजा परंपरा

नियमित पूजा नहीं; बौद्ध आगंतुक प्रार्थना करते हैं।

चढ़ावा और प्रसाद

बौद्ध तीर्थयात्रियों द्वारा फूल, दीप और धूप।

भक्त यहाँ इनके लिए प्रार्थना करते हैं

पुण्य और मन की शांति। यह भक्तों की आस्था है, कोई वादा नहीं।

यात्रा की योजना

वेशभूषा और प्रवेश

यह संरक्षित पुरातात्विक स्थल है; स्थल नियमों का पालन करें और अवशेषों पर न चढ़ें।

कैसे पहुँचें

उदयगिरि भुवनेश्वर से लगभग 95 किमी और ललितगिरि से लगभग 10 किमी है। कटक और जाजपुर केंदुझर रोड निकटतम रेलवे स्टेशन हैं; भुवनेश्वर हवाई अड्डा लगभग 95 किमी है।

जाने का अच्छा समय

अक्टूबर से मार्च।

भीड़

सप्ताहांत और सर्दियों की छुट्टियाँ; स्थल प्रायः शांत रहता है।

समय मौसम और त्योहारों के साथ बदलता है, इसलिए यात्रा से पहले पुष्टि कर लें।

इतिहासDocumented history

उदयगिरि बिरूपा नदी के पास असिया पहाड़ियों की ढलानों पर, ललितगिरि और रत्नगिरि के निकट है। यह ओडिशा का सबसे बड़ा बौद्ध स्थल है। उत्खनन में मिली मुद्राएँ दो विहारों, माधवपुर महाविहार और सिंहप्रस्थ महाविहार, के नाम बताती हैं, और स्थल लगभग सातवीं से बारहवीं सदी तक सक्रिय रहा प्रतीत होता है, बहुत कुछ भौम-कर राजाओं के अधीन, जो बौद्ध धर्म के संरक्षक थे।

1985 से और फिर 1997 से भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण के उत्खनन में ईंटों के दो बड़े विहार, चारों ओर आलों में बुद्ध प्रतिमाओं वाला एक स्तूप, मंदिर और अनेक मूर्तियाँ मिलीं। पहाड़ी पर अभिलेखों वाला एक पुराना पत्थर का सीढ़ीदार कुआँ है। कभी इस स्थल को चीनी यात्री ह्वेनसांग द्वारा वर्णित पुष्पगिरि विहार माना गया था, पर बाद के अध्ययन पुष्पगिरि को अन्यत्र रखते हैं।

स्थापत्यDocumented history

परिसर में दो मुख्य विहार हैं, प्रत्येक आँगन के चारों ओर कक्षों का वर्गाकार ढाँचा, प्रवेश के सामने एक देवस्थान के साथ, ईंट से बने और पत्थर की द्वार चौखटों वाले। ईंटों के एक स्तूप पर चारों दिशाओं की ओर आलों में चार बैठी बुद्ध प्रतिमाएँ हैं। पहाड़ी पर चट्टान काटकर बनी मूर्तियाँ भी हैं।

खोंडालाइट पत्थर में कटा सीढ़ीदार कुआँ सीढ़ियों से पहुँचा जाता है और उस पर छोटे अभिलेख हैं; यह कभी इस संस्थान का जलस्रोत था।

दर्शनInterpretation

अपने कुएँ और मंदिरों के साथ पहाड़ी पर बसा महाविहार अध्ययन और ध्यान को समर्पित एक पूरा संसार था।

आज का अर्थInterpretation

उदयगिरि ललितगिरि और रत्नगिरि के साथ ओडिशा के बौद्ध परिपथ का अंग है, और यूनेस्को की अस्थायी सूची के समूह में भी।

ଦେବତା ଓ ପୂଜା

ଦେବତା

ମୂର୍ତ୍ତିରେ ବୁଦ୍ଧ ଓ ଅବଲୋକିତେଶ୍ୱର ଏବଂ ତାରା ଭଳି ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ।

ପୂଜା ପରମ୍ପରା

ନିୟମିତ ପୂଜା ନାହିଁ; ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶକମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।

ଭୋଗ ଓ ପ୍ରସାଦ

ବୌଦ୍ଧ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲ, ଦୀପ ଓ ଧୂପ।

ଭକ୍ତମାନେ ଏଠାରେ ଏଥିପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି

ପୁଣ୍ୟ ଓ ମନର ଶାନ୍ତି। ଏହା ଭକ୍ତଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ, ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ନୁହେଁ।

ଯାତ୍ରା ଯୋଜନା

ପୋଷାକ ଓ ପ୍ରବେଶ

ଏହା ଏକ ସଂରକ୍ଷିତ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳ; ସ୍ଥଳର ନିୟମ ମାନନ୍ତୁ ଓ ଭଗ୍ନାବଶେଷ ଉପରେ ଚଢ଼ନ୍ତୁ ନାହିଁ।

କିପରି ପହଞ୍ଚିବେ

ଉଦୟଗିରି ଭୁବନେଶ୍ୱରଠାରୁ ପ୍ରାୟ 95 କିମି ଓ ଲଳିତଗିରିଠାରୁ ପ୍ରାୟ 10 କିମି ଦୂର। କଟକ ଓ ଯାଜପୁର କେନ୍ଦୁଝର ରୋଡ଼ ନିକଟତମ ରେଳ ଷ୍ଟେସନ; ଭୁବନେଶ୍ୱର ବିମାନବନ୍ଦର ପ୍ରାୟ 95 କିମି ଦୂର।

ଯିବାର ଉତ୍ତମ ସମୟ

ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମାର୍ଚ୍ଚ।

ଭିଡ଼

ସପ୍ତାହାନ୍ତ ଓ ଶୀତ ଛୁଟି; ସ୍ଥଳଟି ସାଧାରଣତଃ ଶାନ୍ତ।

ସମୟ ଋତୁ ଓ ପର୍ବ ଅନୁସାରେ ବଦଳେ, ତେଣୁ ଯାତ୍ରା ପୂର୍ବରୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତୁ।

ଇତିହାସDocumented history

ଉଦୟଗିରି ବିରୂପା ନଦୀ ପାଖରେ ଆସିଆ ପାହାଡ଼ର ଢାଲୁରେ, ଲଳିତଗିରି ଓ ରତ୍ନଗିରି ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବୌଦ୍ଧ ସ୍ଥଳ। ଖନନରେ ମିଳିଥିବା ମୁଦ୍ରା ଦୁଇଟି ବିହାର, ମାଧବପୁର ମହାବିହାର ଓ ସିଂହପ୍ରସ୍ଥ ମହାବିହାରର ନାମ କହେ, ଏବଂ ସ୍ଥଳଟି ପ୍ରାୟ ସପ୍ତମରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସକ୍ରିୟ ଥିବା ଜଣାପଡ଼େ, ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଭୌମକର ରାଜାଙ୍କ ଅଧୀନରେ।

1985ରୁ ଓ ପୁଣି 1997ରୁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣର ଖନନରେ ଇଟାର ଦୁଇଟି ବଡ଼ ବିହାର, ଚାରି ପାର୍ଶ୍ୱର କୋଠରିରେ ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ଥିବା ଏକ ସ୍ତୂପ, ମନ୍ଦିର ଓ ବହୁ ମୂର୍ତ୍ତି ବାହାରିଲା। ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଲେଖାଯୁକ୍ତ ଏକ ପୁରୁଣା ପଥର ପାହାଚ କୂଅ ଅଛି। ଏକଦା ଏହି ସ୍ଥଳକୁ ଚୀନା ପରିବ୍ରାଜକ ହୁଏନ୍ ସାଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ପୁଷ୍ପଗିରି ବିହାର ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟୟନ ପୁଷ୍ପଗିରିକୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ରଖେ।

ସ୍ଥାପତ୍ୟDocumented history

ପରିସରରେ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ବିହାର ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଗଣା ଚାରିପାଖରେ କୋଠରିର ବର୍ଗାକାର ଢାଞ୍ଚା, ପ୍ରବେଶ ସାମନାରେ ଏକ ଦେବସ୍ଥାନ ସହିତ, ଇଟାରେ ନିର୍ମିତ ଓ ପଥର ଦ୍ୱାରବନ୍ଧ ସହିତ। ଇଟାର ଏକ ସ୍ତୂପରେ ଚାରି ଦିଗକୁ ମୁହାଁ ହୋଇ କୋଠରିରେ ଚାରିଟି ବସିଥିବା ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି। ପାହାଡ଼ରେ ପଥର କାଟି ତିଆରି ମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଖୋଣ୍ଡାଲାଇଟ୍ ପଥରରେ କଟା ପାହାଚ କୂଅକୁ ପାହାଚ ଦେଇ ପହଞ୍ଚାଯାଏ ଓ ଏଥିରେ ଛୋଟ ଲେଖା ଅଛି; ଏହା ଏକଦା ଏହି ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ଜଳ ଉତ୍ସ ଥିଲା।

ଦର୍ଶନInterpretation

ନିଜର କୂଅ ଓ ମନ୍ଦିର ସହିତ ପାହାଡ଼ ଢାଲୁରେ ଥିବା ମହାବିହାର ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଧ୍ୟାନକୁ ସମର୍ପିତ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ ଥିଲା।

ଆଜିର ଅର୍ଥInterpretation

ଉଦୟଗିରି ଲଳିତଗିରି ଓ ରତ୍ନଗିରି ସହିତ ଓଡ଼ିଶାର ବୌଦ୍ଧ ପରିକ୍ରମାର ଅଂଶ, ଏବଂ ୟୁନେସ୍କୋର ଅସ୍ଥାୟୀ ତାଲିକାରେ ଥିବା ସମୂହର ମଧ୍ୟ।