- Presiding deity
- The Buddha, in sculptures and the relic stupa
- Where
- Lalitgiri hill, near the Birupa river, Cuttack district, Odisha
- Worship today
- No regular worship
- Period
- Ancient (before 320 CE)
One of the oldest Buddhist sites in Odisha, on a hill in Cuttack district, with a great stupa, monasteries and a chaitya hall. Excavations found nested caskets of stone, steatite, silver and gold holding a bone relic inside the stupa; the caskets carry no inscription, so whose relic it is cannot be known.
Deity and worship
- The deity
- The Buddha, venerated at the relic stupa; Bodhisattva images in the museum.
- Puja tradition
- No regular worship; Buddhist visitors offer prayers at the stupa.
- Offerings and prasadam
- Flowers, lamps and incense offered by Buddhist pilgrims.
- Devotees pray here for
- Merit and peace of mind. This is what devotees believe, not a promise.
Plan your visit
- Dress and entry
- It is a protected archaeological site; follow the site rules and do not climb on the remains. The site museum is closed one day a week; check timings before visiting.
- How to reach
- Lalitgiri is about 90 km from Bhubaneswar and about 60 km from Cuttack. The nearest railway station is Cuttack; Bhubaneswar airport is about 90 km away. Ratnagiri and Udayagiri are close by.
- Best time to visit
- October to March.
- Crowds
- Weekends and winter holidays; the site is usually quiet.
Timings change with seasons and festivals, so confirm before you travel.
HistoryDocumented history
Lalitgiri lies on a low hill in Cuttack district, near the Birupa river, and forms with Ratnagiri and Udayagiri the group of Buddhist sites sometimes called the 'Diamond Triangle' of Odisha. Excavation shows Buddhist activity here from about the 2nd or 1st century BCE until about the 10th century CE, which makes it the oldest of the three.
The site was first noticed in 1905. Excavations by the Archaeological Survey of India from 1985 uncovered a great stupa about 15 m across, monasteries, and an apsidal chaitya hall. Three sets of relic caskets were found around the stupa: the best preserved had a khondalite casket holding a steatite one, then a silver one and finally a gold casket with a small fragment of bone. The site is on UNESCO's tentative list together with Ratnagiri and Udayagiri, and the caskets are shown in the site museum opened in 2018.
ArchitectureDocumented history
The main remains are the brick great stupa (Mahastupa) on the hilltop, an apsidal chaitya hall, and several monasteries arranged around courtyards. Many sculptures of the Buddha and of Bodhisattvas, in the khondalite stone of the area, have been recovered and are displayed in the site museum.
PhilosophyInterpretation
A relic within four caskets, each finer than the last, expresses the care with which early Buddhists kept the memory of the Teacher.
Meaning todayInterpretation
Lalitgiri is visited with Ratnagiri and Udayagiri, and draws Buddhist pilgrims, especially from East and Southeast Asia.
कटक ज़िले की एक पहाड़ी पर ओडिशा के सबसे पुराने बौद्ध स्थलों में से एक, महास्तूप, विहारों और चैत्य गृह के साथ। उत्खनन में स्तूप के भीतर पत्थर, सेलखड़ी, चाँदी और सोने की एक-दूसरे में रखी मंजूषाएँ मिलीं जिनमें अस्थि अवशेष था; मंजूषाओं पर कोई अभिलेख नहीं है, इसलिए यह किसका अवशेष है, ज्ञात नहीं।
देवता और पूजा
- देवता
- अवशेष स्तूप पर पूजित बुद्ध; संग्रहालय में बोधिसत्व प्रतिमाएँ।
- पूजा परंपरा
- नियमित पूजा नहीं; बौद्ध आगंतुक स्तूप पर प्रार्थना करते हैं।
- चढ़ावा और प्रसाद
- बौद्ध तीर्थयात्रियों द्वारा फूल, दीप और धूप।
- भक्त यहाँ इनके लिए प्रार्थना करते हैं
- पुण्य और मन की शांति। यह भक्तों की आस्था है, कोई वादा नहीं।
यात्रा की योजना
- वेशभूषा और प्रवेश
- यह संरक्षित पुरातात्विक स्थल है; स्थल नियमों का पालन करें और अवशेषों पर न चढ़ें। स्थल संग्रहालय सप्ताह में एक दिन बंद रहता है; जाने से पहले समय जाँच लें।
- कैसे पहुँचें
- ललितगिरि भुवनेश्वर से लगभग 90 किमी और कटक से लगभग 60 किमी है। निकटतम रेलवे स्टेशन कटक है; भुवनेश्वर हवाई अड्डा लगभग 90 किमी है। रत्नगिरि और उदयगिरि पास ही हैं।
- जाने का अच्छा समय
- अक्टूबर से मार्च।
- भीड़
- सप्ताहांत और सर्दियों की छुट्टियाँ; स्थल प्रायः शांत रहता है।
समय मौसम और त्योहारों के साथ बदलता है, इसलिए यात्रा से पहले पुष्टि कर लें।
इतिहासDocumented history
ललितगिरि कटक ज़िले में बिरूपा नदी के पास एक नीची पहाड़ी पर है, और रत्नगिरि और उदयगिरि के साथ उस बौद्ध समूह का अंग है जिसे कभी-कभी ओडिशा का 'हीरक त्रिभुज' कहा जाता है। उत्खनन से यहाँ लगभग दूसरी या पहली सदी ईसा पूर्व से लगभग दसवीं सदी तक बौद्ध गतिविधि का पता चलता है, जिससे यह तीनों में सबसे पुराना है।
स्थल पर पहली बार 1905 में ध्यान गया। 1985 से भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण के उत्खनन में लगभग 15 मीटर व्यास का महास्तूप, विहार और एक अर्धवृत्ताकार चैत्य गृह मिले। स्तूप के आसपास अवशेष मंजूषाओं के तीन समूह मिले: सबसे सुरक्षित समूह में खोंडालाइट की मंजूषा के भीतर सेलखड़ी की, फिर चाँदी की और अंत में सोने की मंजूषा थी जिसमें अस्थि का छोटा टुकड़ा था। रत्नगिरि और उदयगिरि के साथ यह स्थल यूनेस्को की अस्थायी सूची में है, और मंजूषाएँ 2018 में खुले स्थल संग्रहालय में प्रदर्शित हैं।
स्थापत्यDocumented history
मुख्य अवशेष पहाड़ी की चोटी पर ईंटों का महास्तूप, एक अर्धवृत्ताकार चैत्य गृह और आँगनों के चारों ओर बने कई विहार हैं। क्षेत्र के खोंडालाइट पत्थर में बुद्ध और बोधिसत्वों की अनेक मूर्तियाँ मिली हैं, जो स्थल संग्रहालय में प्रदर्शित हैं।
दर्शनInterpretation
चार मंजूषाओं में, हर एक पिछली से अधिक मूल्यवान, रखा अवशेष दिखाता है कि प्रारंभिक बौद्धों ने गुरु की स्मृति को कितनी सावधानी से सँजोया।
आज का अर्थInterpretation
ललितगिरि रत्नगिरि और उदयगिरि के साथ देखा जाता है और बौद्ध तीर्थयात्रियों, विशेषकर पूर्वी और दक्षिण-पूर्वी एशिया से, को आकर्षित करता है।
यह अनुवाद एक प्रारंभिक मसौदा है और मूल भाषी द्वारा समीक्षा की प्रतीक्षा में है।
କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ଏକ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ବୌଦ୍ଧ ସ୍ଥଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ମହାସ୍ତୂପ, ବିହାର ଓ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ସହିତ। ଖନନରେ ସ୍ତୂପ ଭିତରେ ପଥର, ସେଲଖଡ଼ି, ରୁପା ଓ ସୁନାର ଗୋଟିଏ ଭିତରେ ଗୋଟିଏ ରଖାଯାଇଥିବା ଧାତୁପେଟିକା ମିଳିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଅସ୍ଥି ଅବଶେଷ ଥିଲା; ପେଟିକାରେ କୌଣସି ଲେଖା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହା କାହାର ଅବଶେଷ ଜଣାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।
ଦେବତା ଓ ପୂଜା
- ଦେବତା
- ଧାତୁ ସ୍ତୂପରେ ପୂଜିତ ବୁଦ୍ଧ; ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ମୂର୍ତ୍ତି।
- ପୂଜା ପରମ୍ପରା
- ନିୟମିତ ପୂଜା ନାହିଁ; ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶକମାନେ ସ୍ତୂପରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।
- ଭୋଗ ଓ ପ୍ରସାଦ
- ବୌଦ୍ଧ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲ, ଦୀପ ଓ ଧୂପ।
- ଭକ୍ତମାନେ ଏଠାରେ ଏଥିପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି
- ପୁଣ୍ୟ ଓ ମନର ଶାନ୍ତି। ଏହା ଭକ୍ତଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ, ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ନୁହେଁ।
ଯାତ୍ରା ଯୋଜନା
- ପୋଷାକ ଓ ପ୍ରବେଶ
- ଏହା ଏକ ସଂରକ୍ଷିତ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳ; ସ୍ଥଳର ନିୟମ ମାନନ୍ତୁ ଓ ଭଗ୍ନାବଶେଷ ଉପରେ ଚଢ଼ନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସ୍ଥଳ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ସପ୍ତାହରେ ଦିନେ ବନ୍ଦ ରହେ; ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ସମୟ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ।
- କିପରି ପହଞ୍ଚିବେ
- ଲଳିତଗିରି ଭୁବନେଶ୍ୱରଠାରୁ ପ୍ରାୟ 90 କିମି ଓ କଟକଠାରୁ ପ୍ରାୟ 60 କିମି ଦୂର। ନିକଟତମ ରେଳ ଷ୍ଟେସନ କଟକ; ଭୁବନେଶ୍ୱର ବିମାନବନ୍ଦର ପ୍ରାୟ 90 କିମି ଦୂର। ରତ୍ନଗିରି ଓ ଉଦୟଗିରି ପାଖରେ।
- ଯିବାର ଉତ୍ତମ ସମୟ
- ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମାର୍ଚ୍ଚ।
- ଭିଡ଼
- ସପ୍ତାହାନ୍ତ ଓ ଶୀତ ଛୁଟି; ସ୍ଥଳଟି ସାଧାରଣତଃ ଶାନ୍ତ।
ସମୟ ଋତୁ ଓ ପର୍ବ ଅନୁସାରେ ବଦଳେ, ତେଣୁ ଯାତ୍ରା ପୂର୍ବରୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତୁ।
ଇତିହାସDocumented history
ଲଳିତଗିରି କଟକ ଜିଲ୍ଲାରେ ବିରୂପା ନଦୀ ପାଖରେ ଏକ ନିମ୍ନ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ରତ୍ନଗିରି ଓ ଉଦୟଗିରି ସହିତ ସେହି ବୌଦ୍ଧ ସମୂହର ଅଂଶ ଯାହାକୁ ବେଳେବେଳେ ଓଡ଼ିଶାର 'ହୀରକ ତ୍ରିଭୁଜ' କୁହାଯାଏ। ଖନନରୁ ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ବା ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ପ୍ରାୟ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୌଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ, ଯାହା ଏହାକୁ ତିନିଟିରେ ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା କରେ।
ସ୍ଥଳଟି ପ୍ରଥମେ 1905ରେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୋଇଥିଲା। 1985ରୁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣର ଖନନରେ ପ୍ରାୟ 15 ମିଟର ବ୍ୟାସର ମହାସ୍ତୂପ, ବିହାର ଓ ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧବୃତ୍ତାକାର ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ବାହାରିଲା। ସ୍ତୂପ ଚାରିପାଖରେ ତିନି ସେଟ୍ ଧାତୁପେଟିକା ମିଳିଲା: ସବୁଠାରୁ ଭଲ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ସେଟ୍ରେ ଖୋଣ୍ଡାଲାଇଟ୍ ପେଟିକା ଭିତରେ ସେଲଖଡ଼ି ପେଟିକା, ତା' ଭିତରେ ରୁପା ପେଟିକା ଓ ଶେଷରେ ଅସ୍ଥିର ଛୋଟ ଖଣ୍ଡ ଥିବା ସୁନା ପେଟିକା ଥିଲା। ରତ୍ନଗିରି ଓ ଉଦୟଗିରି ସହିତ ଏହି ସ୍ଥଳ ୟୁନେସ୍କୋର ଅସ୍ଥାୟୀ ତାଲିକାରେ ଅଛି, ଏବଂ ପେଟିକାଗୁଡ଼ିକ 2018ରେ ଖୋଲିଥିବା ସ୍ଥଳ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ।
ସ୍ଥାପତ୍ୟDocumented history
ମୁଖ୍ୟ ଅବଶେଷ ହେଲା ପାହାଡ଼ ଶୀର୍ଷରେ ଇଟାର ମହାସ୍ତୂପ, ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧବୃତ୍ତାକାର ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ଓ ଅଗଣା ଚାରିପାଖରେ ନିର୍ମିତ ଅନେକ ବିହାର। ଅଞ୍ଚଳର ଖୋଣ୍ଡାଲାଇଟ୍ ପଥରରେ ବୁଦ୍ଧ ଓ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ବହୁ ମୂର୍ତ୍ତି ମିଳିଛି, ଯାହା ସ୍ଥଳ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ।
ଦର୍ଶନInterpretation
ଚାରିଟି ପେଟିକା ଭିତରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୂର୍ବଟିଠାରୁ ମୂଲ୍ୟବାନ, ରଖାଯାଇଥିବା ଅବଶେଷ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୌଦ୍ଧମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ସ୍ମୃତିକୁ କେତେ ଯତ୍ନରେ ସାଇତି ରଖିଥିଲେ।
ଆଜିର ଅର୍ଥInterpretation
ଲଳିତଗିରିକୁ ରତ୍ନଗିରି ଓ ଉଦୟଗିରି ସହିତ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ବୌଦ୍ଧ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ, ବିଶେଷକରି ପୂର୍ବ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରୁ, ଆକର୍ଷିତ କରେ।
ଏହି ଅନୁବାଦ ଏକ ପ୍ରାଥମିକ ଖସଡ଼ା; ଓଡ଼ିଆ ଭାଷୀଙ୍କ ସମୀକ୍ଷା ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି।
Timeline
- About the 2nd-1st c. BCE, by excavationfoundedprobableBuddhist activity begins on the hill.
- 1905discoverydocumentedThe site is brought to notice by M. M. Chakravarty, sub-divisional officer of Jajpur.
- 1985discoverydocumentedExcavation of the great stupa yields three sets of relic caskets, one with a bone relic in a gold casket.Excavations of 1985-1991
- 2018otherdocumentedA site museum opens to display the finds, including the relic casket.
Nearby temples
- Udayagiri Buddhist Complexabout 6.6 km · Jajpur
- Ratnagiri Buddhist Monasteriesabout 10 km · Jajpur
- Baladevjew Temple, Kendraparaabout 20 km · Kendrapara
- Mahavinayak Temple, Chandikholabout 20 km · Jajpur
- Biraja Temple, Jajpurabout 29 km · Jajpur
- Maa Sarala Temple, Jhankadabout 38 km · Jagatsinghpur
Sources
- Wikipedia: Lalitagiritertiary
This entry is a draft. Traditional stories are presented as tradition, not as historical fact.
Suggest an edit
Spotted a mistake or know more about this temple? Tell us, with a source if you have one.