Megheswar Temple, Bhubaneswarमेघेश्वर मंदिर, भुवनेश्वरମେଘେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ଭୁବନେଶ୍ୱର

Deity and worship

The deity

Shiva as Megheswar, a linga.

Puja tradition

Shaiva worship by hereditary priests.

Offerings and prasadam

Water, milk, bel leaves, flowers and lamps.

Devotees pray here for

Rain, good harvests and the welfare of the family. This is what devotees believe, not a promise.

Plan your visit

Dress and entry

Footwear is left outside. In many Odisha temples non-Hindus are not allowed into the sanctum; follow the notices at the gate.

How to reach

The temple is in Old Town Bhubaneswar, near the Lingaraj temple. Bhubaneswar railway station is about 5 km away, and Biju Patnaik airport about 5 km.

Best time to visit

October to March.

Crowds

Mahashivaratri.

Timings change with seasons and festivals, so confirm before you travel.

HistoryDocumented history

Megheswar stands in the old temple town of Bhubaneswar, not far from the Lingaraj temple. A Sanskrit inscription of 26 lines in Nagari script, now fixed to the western compound wall of the nearby Ananta Vasudeva temple, records that Svapnesvara, a general of the Eastern Ganga army and a relative by marriage of the royal family, founded the temple of Meghesvara and gave it female attendants. A Shaiva teacher named Vishnu consecrated it.

The inscription is dated to the end of the 12th century. Svapnesvara is also linked to the Ananta Vasudeva temple. The Megheswar temple is still in worship.

ArchitectureDocumented history

The temple is in the Kalinga style, with a curved tower (rekha deula) over the sanctum and a pyramidal-roofed hall (pidha deula) in front. It is one of the first in Odisha whose walls are broken into nine vertical projections (nava-ratha), a plan used later in larger temples.

The walls carry finely carved scrollwork, figures of deities and decorative motifs, and the temple stands within a compound wall.

PhilosophyInterpretation

Shiva as 'lord of the clouds' recalls the god who sends rain and sustains life.

Meaning todayInterpretation

Megheswar is visited by students of Kalinga architecture for its early nava-ratha plan and its carving, as part of the Old Town temple circuit.

Festivals

Mahashivaratri · Phalguna (Feb-Mar)

The night of Shiva in Phalguna (February-March), with worship through the night and the lighting of the Mahadipa.

देवता और पूजा

देवता

मेघेश्वर के रूप में शिव, एक लिंग।

पूजा परंपरा

वंशानुगत पुजारियों द्वारा शैव पूजा।

चढ़ावा और प्रसाद

जल, दूध, बेलपत्र, फूल और दीप।

भक्त यहाँ इनके लिए प्रार्थना करते हैं

वर्षा, अच्छी फ़सल और परिवार का कल्याण। यह भक्तों की आस्था है, कोई वादा नहीं।

यात्रा की योजना

वेशभूषा और प्रवेश

जूते बाहर छोड़ें। ओडिशा के कई मंदिरों में गैर-हिंदुओं को गर्भगृह में प्रवेश नहीं है; द्वार पर लगी सूचनाओं का पालन करें।

कैसे पहुँचें

मंदिर पुराने भुवनेश्वर में लिंगराज मंदिर के पास है। भुवनेश्वर रेलवे स्टेशन लगभग 5 किमी और बीजू पटनायक हवाई अड्डा लगभग 5 किमी है।

जाने का अच्छा समय

अक्टूबर से मार्च।

भीड़

महाशिवरात्रि।

समय मौसम और त्योहारों के साथ बदलता है, इसलिए यात्रा से पहले पुष्टि कर लें।

इतिहासDocumented history

मेघेश्वर भुवनेश्वर के पुराने मंदिर नगर में लिंगराज मंदिर से अधिक दूर नहीं है। नागरी लिपि में 26 पंक्तियों का एक संस्कृत अभिलेख, जो अब पास के अनंत वासुदेव मंदिर की पश्चिमी चारदीवारी में लगा है, बताता है कि पूर्वी गंग सेना के सेनापति और विवाह द्वारा राजपरिवार के संबंधी स्वप्नेश्वर ने मेघेश्वर का मंदिर बनवाया और उसे सेविकाएँ दान दीं। विष्णु नामक एक शैव आचार्य ने इसकी प्रतिष्ठा की।

अभिलेख बारहवीं सदी के अंत का माना जाता है। स्वप्नेश्वर को अनंत वासुदेव मंदिर से भी जोड़ा जाता है। मेघेश्वर मंदिर में आज भी पूजा होती है।

स्थापत्यDocumented history

मंदिर कलिंग शैली में है, गर्भगृह के ऊपर वक्र शिखर (रेखा देउल) और सामने पिरामिडनुमा छत वाला मंडप (पीढ़ा देउल)। यह ओडिशा के उन पहले मंदिरों में है जिनकी दीवारें नौ ऊर्ध्व उभारों (नवरथ) में बँटी हैं, एक योजना जो बाद में बड़े मंदिरों में अपनाई गई।

दीवारों पर बारीक बेलबूटे, देवताओं की आकृतियाँ और अलंकरण हैं, और मंदिर एक चारदीवारी के भीतर है।

दर्शनInterpretation

'मेघों के स्वामी' के रूप में शिव उस देवता की याद दिलाते हैं जो वर्षा भेजकर जीवन को पोषित करता है।

आज का अर्थInterpretation

कलिंग स्थापत्य के विद्यार्थी इसकी प्रारंभिक नवरथ योजना और नक्काशी के लिए पुराने नगर के मंदिर परिपथ में मेघेश्वर आते हैं।

उत्सव

महाशिवरात्रि · Phalguna (Feb-Mar)

फाल्गुन (फ़रवरी-मार्च) में शिव की रात्रि, रात भर पूजा और महादीप जलाने के साथ।

ଦେବତା ଓ ପୂଜା

ଦେବତା

ମେଘେଶ୍ୱର ରୂପରେ ଶିବ, ଏକ ଲିଙ୍ଗ।

ପୂଜା ପରମ୍ପରା

ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ପୂଜକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୈବ ପୂଜା।

ଭୋଗ ଓ ପ୍ରସାଦ

ଜଳ, କ୍ଷୀର, ବେଲପତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଦୀପ।

ଭକ୍ତମାନେ ଏଠାରେ ଏଥିପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି

ବର୍ଷା, ଭଲ ଫସଲ ଓ ପରିବାରର ମଙ୍ଗଳ। ଏହା ଭକ୍ତଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ, ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ନୁହେଁ।

ଯାତ୍ରା ଯୋଜନା

ପୋଷାକ ଓ ପ୍ରବେଶ

ଜୋତା ବାହାରେ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ। ଓଡ଼ିଶାର ଅନେକ ମନ୍ଦିରରେ ଅଣହିନ୍ଦୁଙ୍କୁ ଗର୍ଭଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ ନାହିଁ; ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ସୂଚନା ମାନନ୍ତୁ।

କିପରି ପହଞ୍ଚିବେ

ମନ୍ଦିରଟି ପୁରୁଣା ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ପାଖରେ। ଭୁବନେଶ୍ୱର ରେଳ ଷ୍ଟେସନ ପ୍ରାୟ 5 କିମି ଓ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ବିମାନବନ୍ଦର ପ୍ରାୟ 5 କିମି ଦୂର।

ଯିବାର ଉତ୍ତମ ସମୟ

ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମାର୍ଚ୍ଚ।

ଭିଡ଼

ମହାଶିବରାତ୍ରି।

ସମୟ ଋତୁ ଓ ପର୍ବ ଅନୁସାରେ ବଦଳେ, ତେଣୁ ଯାତ୍ରା ପୂର୍ବରୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତୁ।

ଇତିହାସDocumented history

ମେଘେଶ୍ୱର ଭୁବନେଶ୍ୱରର ପୁରୁଣା ମନ୍ଦିର ନଗରୀରେ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିରଠାରୁ ଅଳ୍ପ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ। ନାଗରୀ ଲିପିରେ 26 ଧାଡ଼ିର ଏକ ସଂସ୍କୃତ ଶିଳାଲେଖ, ଯାହା ଏବେ ପାଖରେ ଥିବା ଅନନ୍ତ ବାସୁଦେବ ମନ୍ଦିରର ପଶ୍ଚିମ ପାଚେରୀରେ ଲାଗିଛି, କହେ ଯେ ପୂର୍ବ ଗଙ୍ଗ ସେନାର ସେନାପତି ଓ ବିବାହ ସୂତ୍ରରେ ରାଜପରିବାରର ସମ୍ପର୍କୀୟ ସ୍ୱପ୍ନେଶ୍ୱର ମେଘେଶ୍ୱରଙ୍କ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରି ତାହାକୁ ସେବିକା ଦାନ କରିଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ନାମକ ଜଣେ ଶୈବ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଏହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।

ଶିଳାଲେଖଟି ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଶେଷ ଭାଗର ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ସ୍ୱପ୍ନେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅନନ୍ତ ବାସୁଦେବ ମନ୍ଦିର ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ମେଘେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରରେ ଆଜି ବି ପୂଜା ହୁଏ।

ସ୍ଥାପତ୍ୟDocumented history

ମନ୍ଦିରଟି କଳିଙ୍ଗ ଶୈଳୀରେ, ଗର୍ଭଗୃହ ଉପରେ ବକ୍ର ଶିଖର (ରେଖ ଦେଉଳ) ଓ ସାମନାରେ ପିରାମିଡ଼ ଆକାରର ଛାତ ଥିବା ମଣ୍ଡପ (ପୀଢ଼ ଦେଉଳ) ସହିତ। ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ସେହି ପ୍ରଥମ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଯାହାର କାନ୍ଥ ନଅଟି ଉଭା ପାଗ (ନବରଥ)ରେ ବିଭକ୍ତ, ଯେଉଁ ଯୋଜନା ପରେ ବଡ଼ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲା।

କାନ୍ଥରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲତାକାମ, ଦେବଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଅଳଙ୍କରଣ ଅଛି, ଏବଂ ମନ୍ଦିରଟି ଏକ ପାଚେରୀ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ଦର୍ଶନInterpretation

'ମେଘର ପ୍ରଭୁ' ଭାବେ ଶିବ ସେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାନ୍ତି ଯିଏ ବର୍ଷା ପଠାଇ ଜୀବନକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।

ଆଜିର ଅର୍ଥInterpretation

କଳିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଛାତ୍ରମାନେ ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ନବରଥ ଯୋଜନା ଓ ଖୋଦେଇ ପାଇଁ ପୁରୁଣା ସହରର ମନ୍ଦିର ପରିକ୍ରମାରେ ମେଘେଶ୍ୱର ଆସନ୍ତି।

ଉତ୍ସବ

ମହାଶିବରାତ୍ରି · Phalguna (Feb-Mar)

ଫାଲ୍ଗୁନ (ଫେବୃଆରୀ-ମାର୍ଚ୍ଚ)ରେ ଶିବଙ୍କ ରାତ୍ରି, ରାତିସାରା ପୂଜା ଓ ମହାଦୀପ ଉଠିବା ସହିତ।