Sreekanteswaram Mahadeva Templeश्रीकंठेश्वरम महादेव मंदिरശ്രീകണ്ഠേശ്വരം മഹാദേവക്ഷേത്രം

Deity and worship

The deity

Shiva as Sreekanteswara, a self-formed linga; Parvati is worshipped as present in the sanctum without a separate image.

Puja tradition

Kerala Tantric Shaiva worship under the Travancore Devaswom Board.

Offerings and prasadam

Water, milk, bilva leaves, lamps and flowers; Dhara (a continuous stream of water over the linga) is a common offering.

Devotees pray here for

Peace, health and the welfare of the family. This is what devotees believe, not a promise.

Plan your visit

Dress and entry

Kerala temple custom applies: men usually remove shirts and wear a mundu or dhoti inside the enclosure, and women wear a sari or other traditional dress. Non-Hindus may not be allowed inside the inner enclosure.

How to reach

The temple is about 1.5 km from Thiruvananthapuram Central railway station and about 6 km from the airport. It is close to the Padmanabhaswamy temple and the East Fort.

Best time to visit

October to March.

Crowds

The Thiruvathira festival in Dhanu and Mahashivaratri.

Timings change with seasons and festivals, so confirm before you travel.

HistoryDocumented history

Sreekanteswaram is a part of Thiruvananthapuram city near the East and North forts, and the Shiva temple there is one of the most visited in the city. The historian Elamkulam Kunjan Pillai says a Sreekanteswaram temple existed in the 9th century, but this may refer to the older shrine.

The older temple, Pazhaya ('old') Sreekanteswaram, stands at Puthenchantha and is held to be the first home of the deity. When and why worship moved to the present site is not documented; the move is told mainly through legend. The temple is now under the Travancore Devaswom Board.

ArchitectureDocumented history

The temple is in the Kerala style, with a sanctum under a sloping copper-sheeted roof, a walled inner enclosure and an outer courtyard with a flagstaff. It stands in a busy part of the city, close to the old fort walls.

PhilosophyInterpretation

There is no separate image of Parvati: she is held to be always present in the sanctum with Shiva.

Meaning todayInterpretation

The temple is a neighbourhood landmark in the old city, and its Thiruvathira festival is a major event for the area.

Festivals

Thiruvathira Arattu · Dhanu (Dec-Jan)

The annual festival in Dhanu (December-January), ending on the Thiruvathira star with the ritual bath (arattu) of the deity.

Mahashivaratri · Kumbham (Feb-Mar)

The night of Shiva in Kumbham (February-March), with worship through the night.

देवता और पूजा

देवता

श्रीकंठेश्वर के रूप में शिव, एक स्वयंभू लिंग; पार्वती बिना अलग प्रतिमा के गर्भगृह में उपस्थित मानी जाती हैं।

पूजा परंपरा

त्रावणकोर देवस्वम बोर्ड के अधीन केरल तांत्रिक शैव पूजा।

चढ़ावा और प्रसाद

जल, दूध, बेलपत्र, दीप और फूल; धारा (लिंग पर निरंतर जलधारा) एक सामान्य चढ़ावा है।

भक्त यहाँ इनके लिए प्रार्थना करते हैं

शांति, स्वास्थ्य और परिवार का कल्याण। यह भक्तों की आस्था है, कोई वादा नहीं।

यात्रा की योजना

वेशभूषा और प्रवेश

केरल के मंदिरों की परंपरा लागू है: पुरुष प्रायः कमीज़ उतारकर मुंडु या धोती पहनकर परिसर में जाते हैं, और महिलाएँ साड़ी या अन्य पारंपरिक वस्त्र पहनती हैं। गैर-हिंदुओं को भीतरी परिसर में जाने की अनुमति न हो, ऐसा संभव है।

कैसे पहुँचें

मंदिर तिरुवनंतपुरम सेंट्रल रेलवे स्टेशन से लगभग 1.5 किमी और हवाई अड्डे से लगभग 6 किमी है। यह पद्मनाभस्वामी मंदिर और पूर्वी किले के पास है।

जाने का अच्छा समय

अक्टूबर से मार्च।

भीड़

धनु का तिरुवातिरा उत्सव और महाशिवरात्रि।

समय मौसम और त्योहारों के साथ बदलता है, इसलिए यात्रा से पहले पुष्टि कर लें।

इतिहासDocumented history

श्रीकंठेश्वरम तिरुवनंतपुरम शहर का पूर्वी और उत्तरी किलों के पास का भाग है, और वहाँ का शिव मंदिर शहर के सबसे अधिक दर्शन किए जाने वाले मंदिरों में से है। इतिहासकार इलंकुलम कुंजन पिल्लै के अनुसार नौवीं सदी में एक श्रीकंठेश्वरम मंदिर था, पर यह संदर्भ पुराने मंदिर का हो सकता है।

पुराना मंदिर, पझय ('पुराना') श्रीकंठेश्वरम, पुत्तनचंता में है और देवता का पहला निवास माना जाता है। पूजा कब और क्यों वर्तमान स्थान पर आई, यह प्रलेखित नहीं है; यह परिवर्तन मुख्यतः कथा के माध्यम से कहा जाता है। मंदिर अब त्रावणकोर देवस्वम बोर्ड के अधीन है।

स्थापत्यDocumented history

मंदिर केरल शैली में है, तांबे की चादर वाली ढलवाँ छत का गर्भगृह, चारदीवारी वाला भीतरी परिसर और ध्वजस्तंभ सहित बाहरी आँगन। यह शहर के व्यस्त भाग में पुरानी किले की दीवारों के पास है।

दर्शनInterpretation

पार्वती की कोई अलग प्रतिमा नहीं है: माना जाता है कि वे गर्भगृह में शिव के साथ सदा उपस्थित हैं।

आज का अर्थInterpretation

मंदिर पुराने शहर का एक पहचान चिह्न है, और इसका तिरुवातिरा उत्सव क्षेत्र का प्रमुख आयोजन है।

उत्सव

तिरुवातिरा आराट्टु · Dhanu (Dec-Jan)

धनु (दिसंबर-जनवरी) में वार्षिक उत्सव, जो तिरुवातिरा नक्षत्र पर देवता के पवित्र स्नान (आराट्टु) के साथ पूरा होता है।

महाशिवरात्रि · Kumbham (Feb-Mar)

कुंभम (फ़रवरी-मार्च) में शिव की रात्रि, रात भर पूजा के साथ।

ദേവതയും പൂജയും

ദേവത

ശ്രീകണ്ഠേശ്വരനായി ശിവൻ, സ്വയംഭൂലിംഗം; പ്രത്യേക വിഗ്രഹമില്ലാതെ പാർവതി ശ്രീകോവിലിൽ സാന്നിധ്യമായി ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു.

പൂജാ പാരമ്പര്യം

തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡിനു കീഴിൽ കേരള താന്ത്രിക ശൈവപൂജ.

വഴിപാടുകളും പ്രസാദവും

ജലം, പാൽ, കൂവളത്തില, വിളക്ക്, പുഷ്പങ്ങൾ; ധാര (ലിംഗത്തിൽ ഇടമുറിയാതെയുള്ള ജലധാര) ഒരു സാധാരണ വഴിപാടാണ്.

ഭക്തർ ഇവിടെ ഇതിനായി പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു

ശാന്തി, ആരോഗ്യം, കുടുംബക്ഷേമം. ഇത് ഭക്തരുടെ വിശ്വാസമാണ്, ഉറപ്പല്ല.

യാത്രാ ആസൂത്രണം

വേഷവും പ്രവേശനവും

കേരളത്തിലെ ക്ഷേത്രാചാരം ബാധകമാണ്: പുരുഷന്മാർ സാധാരണ ഷർട്ട് അഴിച്ച് മുണ്ട് ധരിച്ചാണ് മതിലകത്ത് പ്രവേശിക്കുന്നത്; സ്ത്രീകൾ സാരിയോ മറ്റ് പരമ്പരാഗത വസ്ത്രമോ ധരിക്കുന്നു. അഹിന്ദുക്കൾക്ക് അകത്തെ മതിലകത്ത് പ്രവേശനം അനുവദിക്കാതിരിക്കാം.

എങ്ങനെ എത്താം

ക്ഷേത്രം തിരുവനന്തപുരം സെൻട്രൽ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനിൽനിന്ന് ഏകദേശം 1.5 കി.മീ.യും വിമാനത്താവളത്തിൽനിന്ന് ഏകദേശം 6 കി.മീ.യും. പത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിനും കിഴക്കേക്കോട്ടയ്ക്കും അടുത്താണ്.

സന്ദർശിക്കാൻ നല്ല സമയം

ഒക്ടോബർ മുതൽ മാർച്ച് വരെ.

തിരക്ക്

ധനുവിലെ തിരുവാതിര ഉത്സവവും മഹാശിവരാത്രിയും.

സമയങ്ങൾ കാലത്തിനും ഉത്സവങ്ങൾക്കുമനുസരിച്ച് മാറും; യാത്രയ്ക്ക് മുമ്പ് ഉറപ്പാക്കുക.

ചരിത്രംDocumented history

കിഴക്കേക്കോട്ടയ്ക്കും വടക്കേക്കോട്ടയ്ക്കും അടുത്തുള്ള തിരുവനന്തപുരം നഗരഭാഗമാണ് ശ്രീകണ്ഠേശ്വരം; അവിടത്തെ ശിവക്ഷേത്രം നഗരത്തിൽ ഏറ്റവുമധികം ഭക്തർ എത്തുന്ന ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. ഒൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഒരു ശ്രീകണ്ഠേശ്വരം ക്ഷേത്രം ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ചരിത്രകാരൻ ഇളംകുളം കുഞ്ഞൻപിള്ള പറയുന്നു; എന്നാൽ അത് പഴയ ക്ഷേത്രത്തെക്കുറിച്ചാകാം.

പുത്തൻചന്തയിലുള്ള പഴയ ശ്രീകണ്ഠേശ്വരം ക്ഷേത്രമാണ് ദേവന്റെ ആദ്യ ആസ്ഥാനമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ആരാധന എപ്പോൾ, എന്തുകൊണ്ട് ഇപ്പോഴത്തെ സ്ഥാനത്തേക്ക് മാറി എന്നത് രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ല; ഈ മാറ്റം പ്രധാനമായും ഐതിഹ്യത്തിലൂടെയാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ഇപ്പോൾ തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡിനു കീഴിലാണ്.

വാസ്തുവിദ്യDocumented history

ക്ഷേത്രം കേരളശൈലിയിലാണ്: ചെമ്പുതകിട് മേഞ്ഞ ചരിഞ്ഞ മേൽക്കൂരയുള്ള ശ്രീകോവിൽ, മതിലോടുകൂടിയ അകത്തെ ചുറ്റ്, കൊടിമരമുള്ള പുറംമുറ്റം. പഴയ കോട്ടമതിലുകൾക്കടുത്ത്, നഗരത്തിലെ തിരക്കേറിയ ഭാഗത്താണ് ക്ഷേത്രം.

ദർശനംInterpretation

പാർവതിക്ക് പ്രത്യേക വിഗ്രഹമില്ല: ശ്രീകോവിലിൽ ശിവനോടൊപ്പം അവൾ എപ്പോഴും സാന്നിധ്യമാണെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നു.

ഇന്നത്തെ അർത്ഥംInterpretation

ക്ഷേത്രം പഴയ നഗരത്തിന്റെ അടയാളമാണ്; ഇവിടത്തെ തിരുവാതിര ഉത്സവം പ്രദേശത്തെ പ്രധാന ആഘോഷമാണ്.

ഉത്സവങ്ങൾ

തിരുവാതിര ആറാട്ട് · Dhanu (Dec-Jan)

ധനുമാസത്തിലെ (ഡിസംബർ-ജനുവരി) വാർഷിക ഉത്സവം, തിരുവാതിര നാളിൽ ദേവന്റെ ആറാട്ടോടെ സമാപിക്കുന്നു.

മഹാശിവരാത്രി · Kumbham (Feb-Mar)

കുംഭമാസത്തിൽ (ഫെബ്രുവരി-മാർച്ച്) ശിവരാത്രി, രാത്രി മുഴുവൻ നീളുന്ന പൂജകളോടെ.