Ramanath Temples, Boudhरामनाथ मंदिर, बौधରାମନାଥ ମନ୍ଦିର, ବୌଦ୍ଧ

Deity and worship

The deity

Shiva, as lingas in each of the temples.

Puja tradition

Shaiva worship by local priests.

Offerings and prasadam

Water, milk, bel leaves, flowers and lamps.

Devotees pray here for

Peace, health and the welfare of the family. This is what devotees believe, not a promise.

Plan your visit

Dress and entry

Footwear is left outside. In many Odisha temples non-Hindus are not allowed into the sanctum; follow the notices at the gate.

How to reach

The temples are in Boudh town, about 135 km from Sambalpur and about 250 km from Bhubaneswar. The nearest railway stations are Sambalpur and Angul; Bhubaneswar airport is about 250 km away.

Best time to visit

October to March.

Crowds

Mahashivaratri.

Timings change with seasons and festivals, so confirm before you travel.

HistoryDocumented history

Boudh, on the right bank of the Mahanadi, was an important centre in the period of the Bhauma-Karas and Somavamshis; its name is thought to come from its Buddhist past. In the town stand three early Shiva temples, known as the Ramanath or Rameswara group, dedicated to Paschima Somanatha, Bhubaneswara and a third Shiva.

The temples are notable for their sanctums laid out on a star-shaped plan, formed by turning two squares against each other. Most sources date them to the Somavamshi period, about the 10th century, though some say the 8th. They stand inside the compound of a later Rameswara temple.

ArchitectureDocumented history

Each temple has a sanctum on a stellate plan, made by two squares set at 45 degrees to each other, giving many projecting angles. The curved towers follow the Kalinga rekha form. The walls carry carved niches with images and fine scrollwork, and the temples stand on a raised platform inside the later compound wall.

PhilosophyInterpretation

The star plan multiplies the walls of the sanctum, letting light and shadow play across many faces of the one shrine.

Meaning todayInterpretation

The temples are among the few early temples of western Odisha that remain in worship, and are valued by students of temple architecture.

Festivals

Mahashivaratri · Phalguna (Feb-Mar)

The night of Shiva in Phalguna (February-March), with worship through the night and the lighting of the Mahadipa.

देवता और पूजा

देवता

प्रत्येक मंदिर में लिंग के रूप में शिव।

पूजा परंपरा

स्थानीय पुजारियों द्वारा शैव पूजा।

चढ़ावा और प्रसाद

जल, दूध, बेलपत्र, फूल और दीप।

भक्त यहाँ इनके लिए प्रार्थना करते हैं

शांति, स्वास्थ्य और परिवार का कल्याण। यह भक्तों की आस्था है, कोई वादा नहीं।

यात्रा की योजना

वेशभूषा और प्रवेश

जूते बाहर छोड़ें। ओडिशा के कई मंदिरों में गैर-हिंदुओं को गर्भगृह में प्रवेश नहीं है; द्वार पर लगी सूचनाओं का पालन करें।

कैसे पहुँचें

मंदिर बौध नगर में हैं, संबलपुर से लगभग 135 किमी और भुवनेश्वर से लगभग 250 किमी। निकटतम रेलवे स्टेशन संबलपुर और अनुगुल हैं; भुवनेश्वर हवाई अड्डा लगभग 250 किमी है।

जाने का अच्छा समय

अक्टूबर से मार्च।

भीड़

महाशिवरात्रि।

समय मौसम और त्योहारों के साथ बदलता है, इसलिए यात्रा से पहले पुष्टि कर लें।

इतिहासDocumented history

महानदी के दाहिने तट पर बौध भौम-कर और सोमवंशी काल में एक महत्वपूर्ण केंद्र था; इसका नाम इसके बौद्ध अतीत से आया माना जाता है। नगर में तीन प्रारंभिक शिव मंदिर हैं, जो रामनाथ या रामेश्वर समूह कहलाते हैं, और पश्चिम सोमनाथ, भुवनेश्वर और एक तीसरे शिव को समर्पित हैं।

ये मंदिर अपने तारे के आकार की योजना पर बने गर्भगृहों के लिए उल्लेखनीय हैं, जो दो वर्गों को एक-दूसरे पर घुमाकर बनती है। अधिकांश स्रोत इन्हें सोमवंशी काल, लगभग दसवीं सदी, का मानते हैं, यद्यपि कुछ आठवीं सदी कहते हैं। ये बाद के एक रामेश्वर मंदिर के परिसर के भीतर हैं।

स्थापत्यDocumented history

प्रत्येक मंदिर का गर्भगृह तारकाकार योजना पर है, जो एक-दूसरे से 45 अंश पर रखे दो वर्गों से बनती है और अनेक उभरे कोण देती है। वक्र शिखर कलिंग रेखा रूप का अनुसरण करते हैं। दीवारों पर मूर्तियों वाले नक्काशीदार आले और बारीक बेलबूटे हैं, और मंदिर बाद की चारदीवारी के भीतर ऊँचे चबूतरे पर खड़े हैं।

दर्शनInterpretation

तारकाकार योजना गर्भगृह की दीवारों को अनेक गुना कर देती है, जिससे एक ही मंदिर के अनेक फलकों पर प्रकाश और छाया खेलते हैं।

आज का अर्थInterpretation

ये पश्चिमी ओडिशा के उन गिने-चुने प्रारंभिक मंदिरों में हैं जिनमें आज भी पूजा होती है, और मंदिर स्थापत्य के विद्यार्थी इन्हें महत्व देते हैं।

उत्सव

महाशिवरात्रि · Phalguna (Feb-Mar)

फाल्गुन (फ़रवरी-मार्च) में शिव की रात्रि, रात भर पूजा और महादीप जलाने के साथ।

ଦେବତା ଓ ପୂଜା

ଦେବତା

ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ଦିରରେ ଲିଙ୍ଗ ରୂପରେ ଶିବ।

ପୂଜା ପରମ୍ପରା

ସ୍ଥାନୀୟ ପୂଜକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୈବ ପୂଜା।

ଭୋଗ ଓ ପ୍ରସାଦ

ଜଳ, କ୍ଷୀର, ବେଲପତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଦୀପ।

ଭକ୍ତମାନେ ଏଠାରେ ଏଥିପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି

ଶାନ୍ତି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ପରିବାରର ମଙ୍ଗଳ। ଏହା ଭକ୍ତଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ, ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ନୁହେଁ।

ଯାତ୍ରା ଯୋଜନା

ପୋଷାକ ଓ ପ୍ରବେଶ

ଜୋତା ବାହାରେ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ। ଓଡ଼ିଶାର ଅନେକ ମନ୍ଦିରରେ ଅଣହିନ୍ଦୁଙ୍କୁ ଗର୍ଭଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ ନାହିଁ; ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ସୂଚନା ମାନନ୍ତୁ।

କିପରି ପହଞ୍ଚିବେ

ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ବୌଦ୍ଧ ସହରରେ, ସମ୍ବଲପୁରଠାରୁ ପ୍ରାୟ 135 କିମି ଓ ଭୁବନେଶ୍ୱରଠାରୁ ପ୍ରାୟ 250 କିମି ଦୂର। ନିକଟତମ ରେଳ ଷ୍ଟେସନ ସମ୍ବଲପୁର ଓ ଅନୁଗୁଳ; ଭୁବନେଶ୍ୱର ବିମାନବନ୍ଦର ପ୍ରାୟ 250 କିମି ଦୂର।

ଯିବାର ଉତ୍ତମ ସମୟ

ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମାର୍ଚ୍ଚ।

ଭିଡ଼

ମହାଶିବରାତ୍ରି।

ସମୟ ଋତୁ ଓ ପର୍ବ ଅନୁସାରେ ବଦଳେ, ତେଣୁ ଯାତ୍ରା ପୂର୍ବରୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତୁ।

ଇତିହାସDocumented history

ମହାନଦୀର ଡାହାଣ କୂଳରେ ବୌଦ୍ଧ ଭୌମକର ଓ ସୋମବଂଶୀ କାଳରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା; ଏହାର ନାମ ଏହାର ବୌଦ୍ଧ ଅତୀତରୁ ଆସିଥିବା ମନେ କରାଯାଏ। ସହରରେ ତିନୋଟି ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଶିବ ମନ୍ଦିର ଅଛି, ଯାହା ରାମନାଥ ବା ରାମେଶ୍ୱର ସମୂହ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ସୋମନାଥ, ଭୁବନେଶ୍ୱର ଓ ତୃତୀୟ ଏକ ଶିବଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ।

ଦୁଇଟି ବର୍ଗକୁ ପରସ୍ପର ଉପରେ ବୁଲାଇ ଗଠିତ ତାରା ଆକାର ଯୋଜନାରେ ନିର୍ମିତ ଗର୍ଭଗୃହ ପାଇଁ ଏହି ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ। ଅଧିକାଂଶ ଉତ୍ସ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସୋମବଂଶୀ କାଳ, ପ୍ରାୟ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀର ବୋଲି କହେ, ଯଦିଓ କେତେକ ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀ କହନ୍ତି। ଏଗୁଡ଼ିକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଏକ ରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ପରିସର ଭିତରେ ଅଛି।

ସ୍ଥାପତ୍ୟDocumented history

ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ଦିରର ଗର୍ଭଗୃହ ତାରକାକାର ଯୋଜନାରେ, ଯାହା ପରସ୍ପରଠାରୁ 45 ଡିଗ୍ରୀରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଦୁଇଟି ବର୍ଗରୁ ଗଠିତ ଓ ଅନେକ ବାହାରକୁ ବାହାରିଥିବା କୋଣ ଦିଏ। ବକ୍ର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ କଳିଙ୍ଗ ରେଖ ରୂପ ଅନୁସରଣ କରେ। କାନ୍ଥରେ ମୂର୍ତ୍ତି ଥିବା ଖୋଦିତ କୋଠରି ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲତାକାମ ଅଛି, ଏବଂ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପାଚେରୀ ଭିତରେ ଏକ ଉଚ୍ଚ ପୀଠ ଉପରେ ଠିଆ।

ଦର୍ଶନInterpretation

ତାରକାକାର ଯୋଜନା ଗର୍ଭଗୃହର କାନ୍ଥକୁ ବହୁଗୁଣିତ କରେ, ଯାହା ଫଳରେ ଗୋଟିଏ ମନ୍ଦିରର ଅନେକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆଲୋକ ଓ ଛାଇ ଖେଳେ।

ଆଜିର ଅର୍ଥInterpretation

ଏଗୁଡ଼ିକ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ସେହି ଅଳ୍ପ କେତୋଟି ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠାରେ ଆଜି ବି ପୂଜା ହୁଏ, ଏବଂ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଛାତ୍ରମାନେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି।

ଉତ୍ସବ

ମହାଶିବରାତ୍ରି · Phalguna (Feb-Mar)

ଫାଲ୍ଗୁନ (ଫେବୃଆରୀ-ମାର୍ଚ୍ଚ)ରେ ଶିବଙ୍କ ରାତ୍ରି, ରାତିସାରା ପୂଜା ଓ ମହାଦୀପ ଉଠିବା ସହିତ।